ايرانى ( شرقى ) است ، آن را « سغدى » ناميدند كه با كشف بايگانى ( سغدى ) كوه مغ درّهء زرافشان تاجيكستان ؛ و كاوش‌هاى سمرقند نيز ويژگىهاى آنها تماما شناخته آمد ، تاريخ‌گذارى خطوط اسناد مزبور ( پنج كتابت سغدى ) از سدهء دوم پيش از ميلاد تا سدهء هفتم ميلادى ، و اسناد اويغورى هم ( به پنج خطّ ) از سدهء پنجم ميلادى ببعد است « 1 » . 12 - گزارش كوتاه ما راجع به خطوط ايرانى ما قبل اسلامى در اينجا بپايان مىرسد ، ولى شمار آن خطوط خيلى بيش از « هفت دبيره » اى است كه ياد كرده‌اند ، اگرچه بسا همگى مشابه باهم و از منشأ واحدى ( آرامى ) باشند . مثلا حمزهء اصفهانى از 28 قلم « رم دفيره » ياد كرده ، كه تنها شش - هفت‌تاى آنها خطوط مشاغل و دبيره‌هاى پيشگانى بوده است . نيز همو از نوعى « خطّ عصا » ياد كرده ، كه تنها شلمغانى شعوبى شيعى ( م 322 ق ) مىشناخته ، موبد زردشت متوكّلى از آن خبر نداشته است . شرح خط عصا كه كتابت « پيكى » و گويا مختصّ به امور نهانكارى و جاسوسى بوده ، خواندنى و مفصّل ولى از حوصلهء اين مقال بيرون باشد « 2 » . همچنين ، خطوط بازيافتهء ديگرى ، بجز آنچه راجع به كتابت‌هاى سغدى و اويغورى پيشتر گذشت ، مانند خطوط طخارى و خوارزمى و جز اين‌ها معمول در مشرق ايران‌زمين از حيطهء اين گفتار بيرون است . خطوط و زبان سريانى نيز در مغرب ايران‌زمين كه هم از منشأ آرامى شرقى است ؛ و آثار بسيارى بدان مكتوب در مدارس ايرانى مسيحى شهرهاى رها و نصيبين ميان‌رودان ؛ و سپس جنديشاپور خوزستان از عهود پارتى و ساسانى بر جاى مانده ، اگرچه در جاى خود اشارت‌وار از آنها ياد خواهد شد ، شرح خطّ و ربط آنها در اينجا ميسور نباشد . استاد فقيد « هنينگ » پس از بررسى كتيبه‌هاى پهلوى سرمشهد ايران ، خطابه‌اى در اين موضوع ايراد كرده كه چگونگى پيدايى خطوط مختلف پهلوى را از اصل آرامى هخامنشى آنها تبيين نموده است . روش‌هاى تحريرى ، املاهاى تاريخى مشترك ، و نمونه‌هاى گوناگون عهود پارتى و ساسانى آنها بالجمله در خطابهء مزبور بشرح آمده ، كه جهت اطلاع و استفادهء بيشتر بايد هم بدان رجوع نمود « 3 » .

--> ( 1 ) . مقدّمهء فقه اللغهء ايرانى ، ص 196 - 205 . / تاريخ خطهاى The Alphabet , pp . 310 - 313 . / جهان ، ص 178 . ( 2 ) . رش : التنبيه على حدوث التصحيف ، ص 67 - / مجلّهء سخن ، سال 19 ، ش 3 ، 307 - ( 3 ) . مجموعهء مقالات معين ، ج 2 ، ص 363 - 382 .